De presentatie van Ricardo Semler
by Speechwell ®, november 29, 2018, 17:58.

‘Most of what we call management is a system designed to make it difficult for people to do their work properly.’

 

De persoonlijke presentatie van Ricardo Semler

 

In de tachtiger jaren van de vorige eeuw was er in Brazilië een fabriek die scheepspompen bouwde. De baas van die fabriek was de heer Semler senior. Semler wilde graag dat zijn zoon het bedrijf later zou overnemen. Dat leek die zoon geen goed idee. Ricardo, de zoon, groeide op in het tijdperk van de Flower Power. Hij had volstrekt andere ideeën dan zijn vader over het aansturen van een bedrijf. Was zijn vader er een van de oude stempel, autoritair en deskundig op technisch vlak, Ricardo zou de medewerkers de macht geven en het management zoveel mogelijk overbodig maken, inclusief hemzelf. Ricardo was erop uit mensen in teamverband zelfsturend te laten zijn en ze zoveel mogelijk zelf de gelegenheid te geven hun eigen problemen op te lossen, met managers op afroep beschikbaar. Zijn vader vond dat mensen sterke leiding nodig hadden. Twee tegenpolen in de wereld van leiderschap, ook vandaag nog, en Ricardo was bang dat zijn vader het niet zou trekken als hij zijn ideeën in het bedrijf van zijn vader in praktijk zou brengen. Toch is dat precies wat gebeurd is en het resultaat staat prachtig beschreven in zijn eerste boek: Semco stijl. Semler is een fenomeen in managementland.

 

Bezield inspirator

Semler creëerde niet alleen een van de fijnste en meest succesvolle bedrijven om voor te werken. Hij ontwikkelde ook scholen en managementopleidingen. En hij begeleidt al dertig jaar lang bedrijven over de hele wereld, in alle sectoren. Die bedrijven combineren de interne focus om een van de beste plekken om voor te werken te worden, met de externe focus om echt goed te presteren. Er zijn weinig mensen die zo compromisloos zijn in het samengaan van die twee als Ricardo Semler. Vandaar dat ik blij ben dat De Baak Ricardo heeft weten te strikken voor een lezing. Over de ideeën van Semler is enorm veel geschreven. Vandaar dat ik me in dit stuk niet wil focussen op zijn visie, maar op de presentatie van Semler. Hoe doet hij dat, mensen aanspreken? Welke technieken gebruikt hij daarvoor? Hoe komt hij over? En wat maakt zijn presentatie zo bijzonder? Maar eerst wil ik aan de hand van twee anekdotes iets vertellen over het denken van Semler. Dat staat namelijk aan de basis van zijn presentatie.

 

Twee derde van het management eruit

Een van de eerste wapenfeiten van Ricardo Semler, toen hij het bedrijf van zijn vader had overgenomen, was het ontslaan van tweederde (!) van het management. Hij deed dat in de eerste paar dagen van zijn nieuwe aanstelling. Ricardo was (en is) van mening dat medewerkers heel goed zelf weten hoe ze hun werk moeten organiseren en uitvoeren, dat ze daar verantwoordelijkheid voor kunnen en willen nemen en dat managers daar geen controlerende, maar een ondersteunende functie in moeten hebben, liefst nog op afroep. Weg controle, weg het overgrote deel van het management. Het was een volstrekt ondubbelzinnig, en in die zin, belangrijk signaal naar de medewerkers. Ricardo zei in feite: ‘Ik neem jullie serieus, ik geef jullie verantwoordelijkheid en  jullie kunnen je niet meer verschuilen achter de (vermeende) onbekwaamheid van jullie managers.’ Nog een anekdote die aansluit op die eigen verantwoordelijkheid:

 

Paternalisme versus eigen verantwoordelijkheid

Het bedrijf Semco kende uitgangscontroles, van die hokjes waar beveiligers als douaniers steekproefsgewijs controleren of er niemand de deur uit gaat met spullen die niet van hem of haar zijn. Er werd redelijk wat gereedschap ‘geleend’ en nooit meer teruggebracht, gestolen dus. Ricardo vond de controles vernederend voor mensen die van goede wil zijn en hij vond ze een stimulans voor diegene die stalen om (nog) slimmer te jatten. Hij wilde de controles afschaffen. Daar kreeg hij in het management de handen niet voor op elkaar. De managers waren bang dat er nog veel meer gestolen zou worden. Ze waren ervan overtuigd dat veel medewerkers niet in staat zijn hun eigen verantwoordelijkheid te nemen en vonden dat je de kat niet op het spek moet binden, want dan ben je in feite zelf medeschuldig aan de diefstal. Ricardo dacht daar heel anders over en eigenlijk maakte het hem ook niet uit of er meer of minder gestolen zou worden. Zijn belangrijkste doel was vertrouwen geven en mensen de gelegenheid bieden verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen doen en laten. Niet als vorm van belonen en straffen, maar als vorm van volwassen omgaan met elkaar. Het was bekend hoeveel materiaal er op jaarbasis verdween. Uiteindelijk ging het management akkoord en werden de hokjes verwijdert, de controleurs intern overgeplaatst of aan een andere baan geholpen en iedereen kon jatten wat ie wilde. Maar dat gebeurde niet. Aan het einde van het eerste jaar bleek dat er net zoveel gestolen was als daarvoor, alleen hadden medewerkers niemand meer om daar de schuld van te geven, behalve zichzelf. En er was natuurlijk flink bezuinigd op het afschaffen van de controles. Het was nu niet meer stoer om op creatieve wijze controles te ontwijken, want die waren er immers niet meer. En het management gaf duidelijk aan dat medewerkers zelf verantwoordelijk waren voor hun gedrag. Het effect was dat ze elkaar gingen aanspreken, een vorm van zelfregulering die belangrijk is bij zelfsturing.

 

Verantwoordelijkheid geven of overnemen

Dit verhaal legt een boeiend thema bloot dat ik vaker bij het coachen van teams en veranderingsprocessen tegenkom. Managers denken dat medewerkers de last van te grote verantwoordelijkheid niet zelf kunnen dragen en dus nemen ze die verantwoordelijkheid in feite over. Ze voelen zich gerechtvaardigd te controleren, te straffen en te belonen. Ik denk, net als Semler, dat juist dit in essentie goedbedoelde paternalisme voorkómt dat mensen zich volwassen kunnen gedragen. En daar komt bij dat maar weinig managers zichzelf in een ondergeschikte, ondersteunende rol kunnen plaatsen. Ze kunnen moeilijk loslaten, voelen zich vaak oververantwoordelijk.  Daardoor houdt het systeem van management zichzelf op een ongezonde wijze in stand (zie citaat bovenaan het artikel).

 

De presentatie van Semler

Het is 24 juni 2014. We bevinden ons in een zaal in Nieuwegein. Er zitten ongeveer achthonderd mensen in de zaal. Ricardo Semler geeft een zogenaamde Large Room Business Presentation1. Dat is een monoloog, vaak met na afloop ruimte voor wat vragen. Bij een monoloog gaat het vaak om inspireren, enthousiasmeren en overtuigen. Hoe doet Ricardo Semler dat? We bespreken zijn presentatie aan de hand van de vier niveaus van het evalueren van een Large Room Business Presentation. Dat zijn:

  1. Het praktische niveau

  2. Het persoonlijke niveau

  3. Het psychologische niveau

  4. Het spirituele niveau

 

1. Het praktische niveau

Het praktische niveau is het niveau van de presentatie zelf, van hoe inhoud wordt overgedragen door middel van structuur, vorm (taal) en beeld (dia’s, video’s). De meeste mensen besteden in hun voorbereiding vrijwel al hun tijd aan dit niveau, aan de inhoud en opzet van hun presentatie.

 

Echte leiders gebruiken geen PowerPoint

Dit is de titel van een boek en kennelijk wordt die ondersteund door Ricardo Semler, want wat weinig mensen zal zijn opgevallen, maar wat een enorme impact heeft op de presentatie van Ricardo Semler is: hij gebruikt geen dia’s! Nul, geen enkele! En toch presenteert hij sterk visueel. Hoe doet hij dat?

 

Op de eerste plaats door te doen wat grote presentatoren wereldwijd doen, namelijk door anekdotes te vertellen. Anekdotes zijn een sterk stijlmiddel om inhoud op een beeldende manier over te dragen. Vrijwel elke presentatie van Obama, om een andere grootheid op presentatiegebied te noemen, begint ermee. Ricardo begon zijn presentatie met een anekdote over een Fransman, die bij hem in Brazilië op bezoek komt. De man loopt met Semler mee door het bedrijf en krijgt uitleg over volgens welke waarden en principes bij Semco gewerkt wordt. Aan het eind van de rondleiding verzucht de man: ‘O.k. ik zie dat het in de praktijk werkt, maar werkt het ook in theorie?’ 

 

Een dag niet gelachen…

Deze kwinkslag van Semler geeft een ander stijlmiddel aan dat hij in anekdotes veelvuldig gebuikt, namelijk humor. In een tweede anekdote, over de haalbaarheid van de visie van Semler, komt dat element weer sterk naar voren:

Semler spreekt op uitnodiging van een sjeik in Qatar. De hele zaal, inlcusief Semler, moest twee uur wachten, omdat de man te laat kwam. Hij zat op een grote, speciale Louis XIV stoel, waarmee hij zijn positie benadrukte en luisterde zeer geboeid en zichtbaar enthousiast naar Semler’s betoog.

Ricardo (na afloop): Vond u het interessant?

Sjeik: Zeer zeker!

Ricardo: Is het bruikbaar?

Sjeik: Nee, in het geheel niet!

 

Door de stijl van een actuele dialoog te gebruiken, in de tegenwoordige tijd, voelt het alsof we even bij dat moment aanwezig zijn. En ook hier weer de kwinkslag, het verkeerde been, de humor.

 

Oefening baart kunst

In een interview met Semler in Management Team las ik beide anekdotes terug en ze staan ook in zijn tweede boek: Het weekend van 7 dagen. Dat suggereert dat Semler dat doet wat ook cabaretiers en stand-up comedians doen.  Zij oefenen en verfijnen hun grappen, qua inhoud, tempo, pauzes, etc. Tijdens de presentatie lijkt het allemaal behoorlijk naturel en zelfs spontaan, maar de anekdotes die Semler gebruikt, gebruikt hij al zeker tien jaar! Dat is bijzonder voor een man die van zichzelf zegt dat hij een hekel heeft aan gebaande paden en dat hij liever nieuwe dingen uitprobeert dan zichzelf te herhalen.    

 

‘Een beeld zegt meer dan duizend woorden.’ 

Soms is het handiger om dingen visueel te tonen (op dia) dan om ze te vertellen. Toch kiest Ricardo Semler ervoor om ook een beeld dat vrijwel ieder ander als dia of serie dia’s getoond zou hebben te vertellen. Dat ging als volgt:   

 

Neem in gedachten een grafiek, een verticale lijn en een horizontale lijn, waarin je een lijn of curve kunt tekenen. De verticale as geeft de hoeveelheid vrije tijd aan. Onderaan is nul, helemaal bovenin is alle tijd van de wereld. De horizontale as geeft de fasen in je leven aan.

In de eerste fase van je leven, van geboorte tot en met je studie, heb je veel vrije tijd. De lijn begint dus aan de linkerkant hoog in de grafiek. Dan ga je werken en neemt je vrije tijd aanzienlijk af. De lijn daalt sterk naar beneden, tot bijna op de nul-lijn en  blijft een hele lange tijd laag. Ga je met pensioen, dan neemt je vrije tijd weer enorm toe. De lijn stijgt weer snel. De lijn van vrije tijd heeft de vorm van een badkuip. Nu de tweede lijn. Die teken je in gedachten over de eerste lijn. De verticale as staat nu voor de hoeveelheid geld die je hebt. De horizontale as voor wanneer in je leven je dat geld tot je beschikking hebt. De lijn begint op nul, dus links onderaan in de grafiek. Dat blijft zo tot tijdens je studie. Dan ga je werken en schiet de lijn omhoog. Na je werk neemt de lijn weer af. De lijn heeft de vorm van een berg. Wat beide lijnen, over elkaar gelegd, zichtbaar maken is iets waar veel mensen volgens Semler mee worstelen: als je veel vrije tijd hebt, dan heb je weinig geld en als je weinig tijd hebt dan heb je veel geld. Je moet tot je pensioen wachten om geld uit te kunnen uitgeven, maar dan hebben veel mensen minder energie, zijn minder fit. Semler is er een voorstander van om mensen de gelegenheid te geven om hun verlangens, dat wat ze graag zouden willen doen nu ze nog gezond zijn en nu ze geld hebben, eerder te kunnen laten uitleven. Hoe? Ook dat heeft hij beschreven in zijn boek Het weekend van 7 dagen, net als het verhaal over de grafiek. Ook dat is al oud.

 

Alsof je erbij bent geweest

Er is nog een laatste stijlmiddel dat ik hier wil bespreken. Dat is het ontmythologiseren en naar de huidige tijd toe vertalen van (belangrijke) gebeurtenissen uit het verleden. Ricardo vertelde over een groepje mannen die bijeen waren in een soort clubhuis. Ze wilden de wereld veroveren. Daarvoor had een van die mannen veel schepen nodig, waarop een van de andere mannen zei: ‘Nou, zeg maar hoeveel, dan regelen we dat wel even.’ Deze anekdote bleek te gaan om een vergadering van topmannen van het VOC  honderden jaren geleden. Door zijn woordkeuze en door het, ogenschijnlijk, in de tegenwoordige tijd te plaatsen, leek het op een management team in een huidige organisatie. Dat maakt het voor veel mensen herkenbaar en het haalt het ‘dichterbij’, verkleint de afstand. Het is een van de vele taalmiddelen die Ricardo aanwent om zijn presentatie aansprekend te maken. En dat wordt ondersteund door het tweede niveau, zijn persoonlijke houding. 

 

2. Het persoonlijke niveau

Dit is het niveau waarop je jezelf inzet ter ondersteuning van je presentatie. Dat doe je door hoe je je stem en lichaam gebruikt en door hoe je zaken als tempo en rust inzet (energetisch). Het persoonlijke niveau bepaalt voor een groot deel je imago, maar ook de congruentie met wat je zegt. Je kunt het als een zoutzak over kwaliteit hebben, maar dan klopt je uitstraling niet met wat je zegt.  Het persoonlijke niveau heeft bij veel presentaties meer impact op het bereiken van je toehoorders dan de praktische presentatie zelf, zeker wanneer mensen je kennen. Evengoed wordt in de voorbereiding van de presentatie vaak weinig tijd besteed aan dit niveau. Veel mensen zouden denk ik ook niet goed weten hoe dat zou moeten2?

 

Wanneer we naar Ricardo Semler kijken, dan zien we een man die rustig van de ene kant van het podium naar de andere kant loopt. Daar zit geen spanning in, hij probeert niet enthousiast te doen of ons, anders dan leuke anekdotes te gebruiken om zijn punt te maken, te entertainen. Hij is rustig en dat straalt hij ook uit. Die energie wordt ondersteund door zijn lichaamshouding. In NLP3  wordt dat omschreven als ‘ in 1e positie zijn’, bij jezelf in rust zijn, niet gericht op de ander en niet bezig met, zoals zoveel mensen die niet ontspannen zijn, reflectie op wat je op dat moment aan het doen bent. Zijn lichaam is ontspannen, rechtop en zijn stem is die van een spreekstem, natuurlijk en rustig. Ricardo lijkt te hebben geoefend op een rustige uitstraling en die is volledig congruent met de inhoud van wat hij presenteert. In die zin is het contrast met de Arko van Brakel, directeur van De Baak, die samen met management consultant Leen Zevenbergen voor Semler spreken, groot. Bij beiden zie je in houding, tempo en energie de behoefte om wel te entertainen en te enthousiasmeren door druk te doen en met stemverheffing en intonatie enthousiast te doen. Dat spreekt ongetwijfeld een deel van de toehoorders aan, maar ik zelf ben een grote voorstander van enthousiast zijn in plaats van enthousiast doen. De grens tussen die twee is delicaat. Vaak verliest iemand kracht wanneer die persoon ietwat onnatuurlijk gemaakt doet. Semler niet, hij komt met een sterk verhaal dat het niet nodig heeft om door gebaren en stemverheffing te worden geaccentueerd. Al zijn verhalen zijn immers sterk in zijn totale persoonlijkheid verankerd.

 

3. Het psychologische niveau

Dit is het niveau waarop overtuigingen, over jezelf, over je toehoorders en over de match tussen die twee, hun werk doen. Ben je onzeker over jezelf, dan geeft dat spanning, die vaak op de eerste twee niveaus voelbaar is. Twijfel je over de inhoud of over je deskundigheid, dan maakt je dat onzeker. Twijfel je over de bereidheid van je toehoorders om aan te nemen wat je ze wilt vertellen, dan kan dat je presentatie verzwakken. Het psychologische niveau is een intern en voor veel mensen onbewust proces. We kunnen niet weten wat er op dit niveau in Ricardo Semler omgaat en ik heb het hem niet kunnen vragen. We kunnen het echter wel zien, waarnemen, vooral door te kijken wat er op het tweede niveau, dat van de uitstraling, gebeurt.

 

De rust die Ricardo Semler uitstraalt suggereert dat hij geen last heeft van overtuigingen die zijn presentatie in de weg zitten. Het gemak waarmee hij spreekt, zijn jarenlange gebruik van dezelfde anekdotes, zijn humor en het feit dat ook hij weet dat veel mensen in de zaal erg blij zijn om hem te zien en horen spreken, maken het wel erg lastig om er negatief in te staan. Ik ga ervan uit dat Semler een realistisch zelfbeeld heeft, waarin geen remmende overtuigingen aanwezig zijn die hem beletten te genieten van het spreken voor groepen. Ik ga er ook vanuit dat hij voldoende vertrouwt dat zijn verhaal aankomt bij de toehoorders en dus dat hij zijn publiek bereikt.

 

De spanning eraf: genieten

Wat wellicht een belangrijke interne overtuiging is die Semler en-passant noemde als antwoord op een vraag uit het publiek over het effect van zijn verhalen, is dat hij daarop het antwoord niet weet. Hij heeft geen idee wat het effect is van wat hij doet en hij schat dat effect eerder laag dan hoog in. Als je weinig verwacht zit er ook minder druk op wat je aan het doen bent en kun je je meer richten op het genieten van wat je doet. Dat genieten is wel een belangrijke (levens-)filosofie van Ricardo Semler. Het is bij hem een erg belangrijk streven om in dat we hij doet, of dat nu werk of privé is, te genieten. Die overtuiging brengt hij zelf in praktijk en dat is voelbaar en zichtbaar.

 

4. Het spirituele niveau (passie, bezieling)

Op dit niveau ontstaat een extra dimensie die in veel zakelijke presentaties ontbreekt en die daar ook niet altijd een plaats in heeft, namelijk: bezieling. Wanneer een boekhouder een presentatie aan collega-boekhouders geeft over de werking van een nieuw software systeem, dan is passie niet waar het om gaat. Als die collega’s na afloop weten hoe het nieuwe systeem werkt, dan is het doel van die presentatie bereikt. In de presentatie van Semler is passie zo ongeveer de belangrijkste reden voor al die mensen om daar bij elkaar te zijn! Als ik heel eerlijk ben, dan heb ik tijdens zijn presentatie niets gehoord wat ik ook al niet in zijn boeken en in artikelen over zijn werk gelezen heb. In die zin was het een dure investering, met laag rendement. Maar waarom was ik daar? En waarom was het merendeel van de toehoorders daar? Dat kan ik heb beste omschrijven met een eigen anekdote:

 

Voordat ik het eerste boek van Ricardo Semler las, had ik meerjarige opleidingen gevolgd in onder andere Gestaltpsychologie, Transactionele Analyse, NLP en The Human Element4. En nu had ik zomaar een boek in handen van iemand die, naar ik aanneem, geen van deze methoden heeft bestudeerd, maar die de principes ervan vrijwel volledig in praktijk bracht en op een wijze die zo inspirerend en compromisloos was ik er echt oprecht blij van werd. Wat een boeiende man en wat een moed om zo door te pakken, om het zo aan te durven gaan? Wow!

Mijn eerste impuls toen ik dat boek, Semco stijl, uit had was om een ticket naar Brazilië te kopen, waar hij woont en werkt, en gewoon aan te bellen en met hem te praten. Tussen impuls en daad zit vaak verstand, want er zijn allerlei zaken die een dergelijk gesprek zouden kunnen verhinderen. Hij zou bijvoorbeeld niet thuis kunnen zijn J.

Mijn impuls was een indicatie voor de mate waarin ik door zijn verhaal geïnspireerd en bezield was geraakt. Ik ben bepaald niet de enige op wie Ricardo Semler dit effect heeft gehad, hoewel ze wellicht niet allemaal dezelfde impuls gehad zullen hebben. Echter, zet achthonderd mensen in een zaal waarvan het overgrote deel Ricardo Semler van dichtbij wil meemaken en je creëert welhaast een religieuze ervaring. Dan deert het niet dat er inhoudelijk nauwelijks iets nieuws te horen valt. Wat deert is om erbij te zijn, om de man in levende lijve te aanschouwen en om te genieten van al die mensen om je heen die ook volop aan het genieten zijn.

Wat dat betreft was de presentatie van Semler op het niveau van bezieling een thuiswedstrijd. Daar hoefde hij niets meer voor te doen. Dat heeft hij immers in zijn hele leven daarvoor al gedaan.

 

Norbert Netten

Ripuls

 

Informatie over teamwork en organisatieverandering vanuit de principes van Ricardo Semler:
Site:                     
www.ripuls.nl

Mail:                     norbert@ripuls.nl

Mobiel:                0624106416 

 

Net zo natuurlijk en krachtig presenteren als  Ricardo Semler? Kijk op http://speechwell.com/index/academymain

 

Noten:

1. De Large Room Business Presentation is een presentatie aan toehoorders, die dus ook precies dat doen wat het woord aangeeft, toehoren en daarbij geïnformeerd en/of geïnspireerd willen worden.

De Medium Room Business Presentation is een presentatie aan belanghebbenden. De essentie van dit type presentatie is de betrokkenheid van de aanwezigen en het gegeven dat ze zowel gekend als serieus genomen willen worden in hun mening/visie . Dit type presentatie vraagt om meer interactie, meer dialoog en gebruik van werkvormen voor interactie met grote groepen.

De Small Room Business Presentation is een inleiding of toelichting in overleg, met betrokken gesprekspartners. Deze presentatie dient zowel in de voorbereiding als in de uitvoering te zijn opgezet als dialoog.
Voor meer informatie en een stappenplan voor het voorbereiden van een Large, Medium of Small Room Business Presentation, zie www.speechwell.com

2. Kijk op http://speechwell.com/index/video In stap 5 en 6 vind je aan informatie over wat je kunt doen om jezelf voor te bereiden op het geven van een presentatie.

3. Neuro-Linguïstisch Programmeren (NLP). In de 1e positie ben je bij jezelf. In de 2e positie ben je gericht op de ander. In de 3e positie reflecteer je op wat er tussen jou en de ander gebeurt.

4. The Human Element (THE). www.thehumanlement.com