Troonrede, de presentatie
by Speechwell ®, september 23, 2014, 9:38.

Speechwell kijkt naar presentaties op vier niveaus: praktisch, persoonlijk, psychologisch en spiritueel (bezieling).

 

 

TROONREDE, DE PRESENTATIE

 

De roep om verbinding blijft hangen, ondanks het formele, wat ouderwets aandoende taalgebruik. Dat taalgebruik is volstrekt onnodig. De setting borgt voldoende traditie. Bovendien is het slecht voor het imago van onze Koning en is het zelfs tegenstrijdig met de boodschap.

 

1. Praktische niveau
Dit is het niveau van de presentatie zelf: de structuur, het taalgebruik en gebruik van ondersteunende middelen.

Hieronder staan de eerste twee alinea’s van de troonrede. Lees de tekst en lees daarna mijn versie van deze tekst. Voor het effect heb ik die langer gemaakt. Vervolgens bespreek ik het gebruik en effect van taal in beide versies. In mijn test maak ik gebruik va een persoonlijke anekdote van Willem-Alexander tijdens de herdenkingsbijeenkomst in Nieuwegein, afgelopen zomer. Omdat die bijeenkomst besloten was, heb ik die anekdote verzonnen.

 

Troonrede (Koning Willem-Alexander):

 

Leden van de Staten-Generaal,

In de zomer van 2014 bleek andermaal dat vrijheid en veiligheid kwetsbaar zijn - ook in ons deel van de wereld, ook in Nederland. Op 17 juli trof een verschrikkelijk lot de 298 inzittenden van vlucht MH17, onder wie 196 landgenoten. Daardoor wordt de feestelijke traditie van Prinsjesdag dit jaar omgeven door een rouwrand van verdriet. De vliegramp boven Oekraïens grondgebied heeft velen direct geraakt, ook in uw verenigde vergadering, en ons allen diep geschokt. In heel het land waren mensen zichtbaar één, in stilte en rouw. Die betrokkenheid en saamhorigheid bieden troost aan iedereen die een groot persoonlijk verlies moet verwerken.

 

De ramp met MH17 en de situatie in Oekraïne en het Midden-Oosten maken duidelijk hoe in de wereld van vandaag alles met alles samenhangt. Wij leven in een open en internationaal georiënteerd land dat door persoonlijke, economische, politieke en culturele banden actief deel uitmaakt van de wereldgemeenschap. Dat brengt ons veel goeds, maar het gaat ook gepaard met reële risico's en kwetsbaarheden. Conflicten die zich duizenden kilometers ver weg afspelen, roepen in ons land emoties en reacties op. Dat is niet nieuw, maar in een tijd waarin iedereen de wereld via de smart Phone in zijn hand heeft, is de maatschappelijke impact groter en sneller merkbaar.

 

Troonrede (alternatieve tekst, Norbert Netten, Speechwell)

 

Nederlanders, in ons land of daarbuiten, Leden van de Staten-Generaal, belangstellenden in Nederland of op een andere plek in de wereld.

 

Tijdens de herdenkingsbijeenkomst in Nieuwegein, in juli, sprak ik met Clara. Clara is moeder van drie kinderen, Guusje, Philip en Jimmy. Philip zat in vlucht MH17. Mijn hart brak toen Clara me haar verhaal vertelde. En mijn hart was niet het enige dat brak. Een overweldigend aantal mensen gaf blijk van medeleven. Clara blijft altijd moeder van drie kinderen, alleen Philip komt nooit meer thuis. Clara, haar man en kinderen, staan voor de haast onmenselijke uitdaging een nieuwe betekenis te geven aan de zin van het leven. Alle mensen die bij de vliegramp dierbaren verloren hebben, staan voor diezelfde schier onmogelijke opgave. Niemand kan dat alleen. Dat weet ieder mens die het hartverscheurende verdriet van plotseling verlies kent. Verlies waarbij afscheid niet mogelijk was. Daarom zijn zoveel mensen diep geraakt door de oprechte, spontane steun die in en buiten ons land is gegeven en die hopelijk nog lang gegeven zal worden.

 

De ramp met de MH17 maakt duidelijk dat vrijheid en veiligheid niet meer worden gewaarborgd door slagbomen die bepalen wie wel en wie niet welkom zijn in ons land. We leven in een wereld waarin alles met elkaar samenhangt, waar iedereen met elkaar verbonden is, op persoonlijk, op politiek, op economisch en op cultureel niveau.

 

Op persoonlijk niveau geven we daar al heel lang uiting aan. We staan in de wereld bekend als belangstellend, open en nieuwsgierig. Ook al voelen sommigen wellicht dat die kwaliteiten aan het afnemen zijn, we hebben ze al honderden jaren. Ze maken nog altijd deel uit van onze volksaard, van wie wij Nederlanders in essentie zijn. Ik hoop dat we ze kunnen behouden, want in deze periode van globalisering zijn ze misschien wel belangrijker dan ooit.

 

Politiek is geen kwestie meer van alleen opkomen voor nationale belangen, zoals sommige kennelijk nog steeds geloven. Politiek is op dit moment vooral samen oplossingen vinden voor problemen die over grenzen gaan. Kijk alleen naar de vliegramp. Er is niet één simpele oplossing. Was het maar zo. Dan was duidelijk wat we moeten doen. Maar elke actie is enorm complex, juist vanwege de politieke betrokkenheid van landen en partijen met sterk uiteenlopende culturen, belangen en visies. Wij bepalen niet wat gebeurt. En hoewel er leiders zijn die door hun keuzes de indruk wekken dat zij vanuit nationale belangen de internationale agenda kunnen bepalen, de geschiedenis heeft allang bewezen dat die manier van denken slechts een tijdelijke illusie is. In werkelijkheid is alleen voor eigen gewin gaan volstrekt verleden tijd. Ook politiek is internationaal en ook dat speelt mee in het gesprek over de vliegramp en in het bepalen van de juiste acties.

 

Economisch is alles en iedereen in deze wereld met elkaar verbonden. Veel Nederlandse bedrijven hebben vestigingen in landen over de hele wereld. Veel internationaal bedrijven hebben vestigingen in Nederland. Sommige internationaal bedrijven hebben alleen een postbus in Amsterdam en dat is onderwerp van discussie, maar het geeft vooral ook aan hoe internationaal economie geworden is. Wat individuele landen en zelfs organisaties of personen doen, heeft effect op de economische gezondheid van landen over de hele wereld. Wrang genoeg spelen ook economische belangen een rol in het gesprek over de vliegramp.

 

En als laatste, ook cultureel zijn we internationaal al heel lang met elkaar verbonden. Uitwisseling van cultuur is, mede door de toegankelijkheid via social media, een belangrijk deel van ons leven geworden. Dat heeft twee kanten. Excessen als de IS zijn voor iedereen zichtbaar en ze creëren voornamelijk angst en haat. Maar los van de excessen beleven heel veel mensen juist veel vreugde aan de toegankelijk van kunst en cultuur. Onze eigen kinderen zijn slechts enkele van de honderden miljoenen kinderen die op YouTube de hit Happy van Pharrel Williams bekeken hebben. Zij maken deel uit van een global community als het gaat om consumeren en uitwisselen van kunst en cultuur.

 

We leven in een wereld waarin iedereen persoonlijk, politiek, economisch en cultureel met elkaar verbonden is. Grenzen worden niet bepaald door slagbomen, maar door ons vermogen om in deze internationale wereld een serieus en gerespecteerd gesprekspartner te zijn. Vrijheid en veiligheid worden niet bepaald door slagbomen, maar door ons vermogen ons als mens te verbinden met andere mensen die verlies kennen, ongeacht kun culturele of politieke achtergrond.  Vrijheid en veiligheid worden niet gecreëerd door te polariseren, maar door te verbinden, hoe verschrikkelijk moeilijk dat soms ook is.

 

(einde alternatieve tekst troonrede)

 

In mijn opening richt Willem-Alexander zich tot alle Nederlanders en tot alle belangstellenden in de wereld. Formeel wordt de troonrede voorgelezen tijdens een besloten vergadering van de Staten-Generaal. Dus formeel klopt het dat de Koning alleen de leden daarvan aanspreekt. Maar de tekst is inmiddels al lang geen boodschap meer die door een select groepje mensen voor een iets groter select groepje mensen geschreven is. Die tekst is voor alle Nederlanders. Dan past het beter om die ook allemaal aan te spreken. 

 

Lang geleden worstelde ik me door een boek heen met de titel Helder schrijven, spreken, denken1. Het boek was een soort journalistieke training in het schrijven van leesbare teksten. Om een tekst leesbaar en ook uitspreekbaar te maken gebruiken we verschillende taaltechnieken.

Kijken we naar de troonrede van onze Koning, dan komen we in de eerste zin al het woord ‘andermaal’ tegen. Andermaal is niet een woord wat door de meeste Nederlanders in hun spreektaal gebruikt wordt. Het is archaïsch, ouderwets taalgebruik. Ook de frase ‘trof een verschrikkelijk lot’, hoe waar en oprecht bedoeld ook, is in stijl eerder afstandelijk en roept weinig emotionele verbinding op. Nu zou je kunnen tegenwerpen dat onze Koning juist enige afstand moet bewaren tot het emotionele diepzeeduiken van onze reality-samenleving, maar de troonrede gaat over verbinding en niet over hoe je afstand moet bewaren. Daarom is woordkeuze ook zo belangrijk. Het een van de factoren die bepalen of je overdraagt wat je zegt.

 

Obama en andere Amerikaanse sprekers gebruiken de techniek van trapsgewijs in- of uitzoomen. Dat gaat zo: ‘Wat is gebeurt raakt iedereen die hier in deze zaal aanwezig is. Wat is gebeurt raakt iedereen in deze stad, in deze staat, in dit land. Wat is gebeurt raakt ieder mens op onze planeet. Bij elke zin gaat het volumen omhoog en komt er meer emotie in de stem. Dat is uitzoomen op z’n Amerikaans. Willem-Alexander gebruikt in zijn openingszin het inzoomen: ‘– ook in ons deel van de wereld – ook in Nederland.’ Het probleem is, dat als je dit opleest, zonder stemverheffing en emotie –en dat is wat hij doet – het geen sterke tekst is. Onze koning heeft tekst nodig die hem ‘ ‘dwingt’ om persoonlijker te worden. Daarom gebruik ik anekdotes (een techniek die ook vrijwel elke Amerikaanse president toepast), beeldende taal (mensen en dingen bij hun naam noemen), actieve werkwoorden en herhaling van begin of eindzinnen. Deze taaltechnieken maken een tekst actief en actieve taal is moeilijk statisch op te lezen. Daarmee komen we op het persoonlijk niveau.

 

2. Persoonlijk niveau

Dit is het niveau waarop we bespreken hoe de presentator non-verbale elementen als houding, mimiek beweging, intonatie, tempo en volume inzet om dynamiek of juist rust in de presentatie te brengen. Het persoonlijke niveau is belangrijk omdat de meeste mensen gevoeliger zijn voor hoe iets gezegd wordt dan wat er gezegd wordt (de letterlijke tekst).

 

Hoe Willem-Alexander overkomt wordt niet alleen bepaald door zijn persoonlijke presentatie. De hele entourage speelt een belangrijke rol. Het is traditie om de troonrede in de Ridderzaal te houden. Maar dat wil niet zeggen dat de troonrede alleen voor aanwezigen bedoeld is. In de opening spreekt Willem-Alexander echter alleen de Leden van de Staten Generaal aan. Wat mij betreft een enorme en onnodige misser.

De gouden koets, de lakeien, de rode loper, de prachtige kleding en hoeden, de troon, het podium, de stoel, het zijn allemaal zaken die de traditie die bij de troonrede en bij het koningschap past meer dan voldoende waarborgen. De, naar ik aanneem, keuze om die traditie ook te borgen door het ouderwetste taalgebruik voegt hieraan niets toe. Erger nog, als Wilem-Alexander een begenadigd spreker was, die zelfs de meest stoffige tekst nog tot leven wist te brengen, dan was er niet veel aan de hand. Maar Willem-Alexander is juist iemand die de neiging heeft om elke tekst vrij klinisch voor te lezen. Hij probeert daarbij te doen wat ook beginnende nieuwslezers en weermannen en –vrouwen op de Media Academy in Hilversum leren: tekstbehandeling. Tekstbehandeling is de kunst om een tekst te verlevendigen door op bepaalde woorden de klemtoon te leggen. Als dat op een natuurlijk manier gebeurt, dan werkt dat goed. Als het niet natuurlijk gebeurt dan is het effect vaak tegenovergesteld aan dat wat wordt beoogd: de presentatie wordt er gekunstelder door. Probeer het zelf maar eens met de volgende zin: ‘Ik ga vanavond niet naar huis.’ Hieronder staan verschillende varianten. Leg de klemtoon op het in hoofdletters en vetgedrukte woord.

IK ga vanavond niet naar huis (iemand anders wel).

Ik GA vanavond niet naar huis (ik wil niet!).

Ik ga VANAVOND niet naar huis (Ik ga morgen of overmorgen wel).

Ik ga vanavond NIET naar huis (ze bekijken het maar!).

Ik ga vanavond niet naar HUIS (ik ga ergens ander heen).

 

Probeer ze allemaal uit en probeer daarna de zin op een ongekunstelde, natuurlijk manier uit te spreken. Dat lukt vaak niet goed meer. Een goed geschreven tekst is geschreven vanuit spreektaal. Door de kracht van die tekst is het niet nodig na te denken over tekstbehandeling. Dat geeft ruimte om je te verbinden met je toehoorders. Dat laatste is in deze troonrede extra van belang, omdat de inhoud over verbinding gaat. De gekunstelde tekstbehandeling van Willem-Alexander maakt het voor hem vrijwel onmogelijk om zich te verbinden met de woorden, laat staan om de verbinding te maken met zijn toehoorders. Mijn aanname is dat onze Koning met een betere tekst veel beter te voorschijn zou komen. Dat zou, met alle kritiek op zijn statische presentatie, een boost geven aan zijn imago als spreker. Ik gun het hem van harte, want Willem-Alexander is een verbonden mens. Dat brengt ons op het volgende niveau.

 

3. Psychologische niveau

Dit is het niveau van de overtuigingen over jezelf als presentator en van wat zich in je psyche afspeelt als je staat of zit te presenteren en hoe dat soms zichtbaar is door je lichaamstaal?

 

Terwijl ik dit schrijf verblijf ik in Ierland. Ik heb via uitzending gemist een kort stukje van de troonrede op het journaal gezien. Van wat ik zag lijkt het me dat Willem-Alexander niet gespannen was. Kijk zelf en let op zijn ademhaling en zijn lichaamshouding. Die zijn beide rustig. Mocht je de indruk hebben dat hij toch gespannen is, dan komt dat doordat hij in de opleesstand staat en probeert met zijn mimiek klemtonen te ondersteunen. Dat is wat ik in het vorige niveau bedoelde met een statische, ietwat gekunstelde tekstbehandeling. Dat komt onnatuurlijk over, maar dat is iets anders dan spanning.

Ik denk dat onze Koning inmiddels in zijn ‘rol’  gegroeid is. Hij voelt zich er meer op zijn gemak dan in het begin. Hij is, vanuit zijn karakter en overtuigingen, diep verbonden met de tekst, met het oproepen tot en het creëren van verbinding. Dat brengt ons direct tot het laatste niveau: bezieling

 

4. Spirituele niveau: bezieling.

Dit is het niveau waar een presentator en zijn tekst zijn toehoorders of gesprekspartners raakt. Dat raken gebeurt op diepere waarden die aangeven waartoe we doen wat we doen, waarmee we ten diepste verbonden zijn?

 

In veel zakelijke presentaties wordt het element van bezieling ondergewaardeerd. Wat moet je immers met diepere waarden als je een presentatie geeft over bijvoorbeeld nieuwe stofzuigers? Toch speelt het ook in het bedrijfsleven een veel grotere rol dan velen beseffen. Kijk op YouTube maar eens naar de video’s van Simon Sinek (Ted conference, Start with the Why!).

 

We kunnen hier kort zijn. We weten dat Willem-Alexander en Maxima verantwoordelijke, betrokken en bezielde mensen zijn, ook al uit zich dat bij Willem-Alexander minder in zijn persoonlijke presentatie. Het feit dat we dat weten beïnvloed de manier waarop de tekst beleven. Immers, een tekst over wereldvrede uitgesproken door de Obama ervaren we anders dan wanneer die door Poetin wordt uitgesproken.

 

Ik vermoed dat onze koning zich in deze troonrede heeft laten inspireren door de presentatie van de Duiste Bondspresident Gauck, uitgesproken tijdens de viering van 200 jaar koninkrijk, deze zomer, in Maastricht. Veel mensen waren ontroerd door de wijze waarop de heer Gauck in zijn presentatie2 opriep tot verbinding.  

 

Die roep om verbinding blijft ook in deze troonrede hangen. En dat ondanks het ouderwetse taalgebruik en ondanks de statische tekstbehandeling van Willem-Alexander op persoonlijk niveau. Dat die verbinding blijft hangen heeft te maken met dat het thema ons allemaal raakt. De dreiging van oorlog met Rusland, de verschrikkelijke beelden die we zien van IS. De rouw om het leed van de vliegramp. We verlangen naar veiligheid en vrijheid en de oproep voor verbinding raakt velen van ons in de ziel. Toch vind ik het jammer dat de tekst en testbehandeling daar niet bij aansluiten. In zeker zin tasten die de geloofwaardigheid van de boodschap die erin zit aan. Immers, Willem-Alexander roept op tot verbinding, maar zijn taalkeuze en tekstbehandeling creëren juist afstand. Is er iemand in Den Haag die duidelijk kan maken dat dat volstrekt onnodig is!

 

Norbert Netten

 

Reclame:

Wil je weten hoe jij presenteert op alle vier niveaus: praktisch, persoonlijk, psychologisch en spiritueel (bezieling)? Ontdek het in de compacte, inspirerende en uitdagende Speechwell Masterclass.

Info: http://www.speechwell.com/index/page/?page=14

 

Noten:

  1. R. Flesh. Tweedehands verkrijgbaar via Bol.com.
  2. Volledige tekst (Duits, scroll naar beneden voor Nederlands) 
    1. https://www.200jaarkoninkrijk.nl/content/speech-bondspresident-joachim-gauck-ter-gelegenheid-van-viering-200-jaar-koninkrijk-der